Tăng huyết áp: Triệu chứng, nguyên nhân và cách phòng ngừa

Triệu chứng và dấu hiệu cảnh báo của tăng huyết áp

Triệu chứng thường gặp

Phần lớn người bị tăng huyết áp không có dấu hiệu rõ ràng, tuy nhiên một số triệu chứng cảnh báo có thể xuất hiện khi huyết áp tăng cao hoặc kéo dài:

• Đau đầu dữ dội, đặc biệt vào buổi sáng: thường tập trung ở vùng sau gáy, cảm giác nặng đầu, đôi khi kèm buồn nôn.
• Chóng mặt, mất thăng bằng: do lưu lượng máu lên não thay đổi, dễ xuất hiện khi thay đổi tư thế đột ngột.
• Mờ mắt hoặc nhìn đôi: tăng huyết áp ảnh hưởng đến các mạch máu võng mạc, khiến thị lực giảm hoặc xuất hiện đốm đen trước mắt.
• Khó thở, nhất là khi gắng sức: biểu hiện của tim phải làm việc quá sức, cảnh báo nguy cơ suy tim sớm.
• Đau ngực, tim đập nhanh hoặc hồi hộp: do tim phải tăng lực co bóp để vượt qua sức cản mạch máu.
• Mệt mỏi kéo dài: cơ thể thiếu oxy và máu đến các cơ quan, khiến người bệnh dễ kiệt sức dù không hoạt động nhiều.
• Chảy máu cam thường xuyên: thành mao mạch trong mũi yếu, dễ vỡ khi huyết áp tăng đột ngột.

Dấu hiệu nguy hiểm cần cấp cứu

Khi huyết áp tăng quá cao và gây ảnh hưởng tức thì đến các cơ quan quan trọng, người bệnh có thể rơi vào tình trạng cấp cứu tăng huyết áp. Đây là giai đoạn nguy hiểm, có thể đe dọa tính mạng nếu không được xử lý kịp thời. Cần đến bệnh viện ngay khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Huyết áp tăng ≥180/120 mmHg: chỉ số huyết áp rất cao, đặc biệt nếu không giảm sau 5 phút nghỉ ngơi, có nguy cơ gây tổn thương tim, não hoặc thận.
• Đau đầu dữ dội kèm buồn nôn hoặc nôn: dấu hiệu cho thấy áp lực nội sọ tăng hoặc có thể đang xảy ra xuất huyết não.
• Khó thở nghiêm trọng: tim không còn đủ khả năng bơm máu hiệu quả, có thể gợi ý tình trạng phù phổi cấp hoặc suy tim cấp.
• Đau ngực dữ dội, lan ra vai, hàm hoặc lưng: cảnh báo nhồi máu cơ tim, bóc tách động mạch chủ hoặc thiếu máu cơ tim cấp tính.
• Co giật, lú lẫn hoặc bất tỉnh: biểu hiện của tăng huyết áp ảnh hưởng lên hệ thần kinh trung ương, có thể dẫn đến đột quỵ hoặc xuất huyết não.

Xem thêm: Triệu chứng của bệnh cao huyết áp và cách nhận biết sớm

Nguyên nhân gây tăng huyết áp

Yếu tố không thể thay đổi

• Di truyền: Người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc tăng huyết áp có nguy cơ cao hơn gấp 2–3 lần so với người không có tiền sử gia đình. Sự di truyền có thể ảnh hưởng đến khả năng điều hòa thể tích máu, độ nhạy cảm của mạch máu và phản ứng của hệ thần kinh giao cảm.
• Tuổi tác: Khi tuổi tăng, thành mạch dần mất tính đàn hồi, khiến huyết áp dễ tăng. Nguy cơ cao hơn rõ rệt sau 40 tuổi do sự lão hóa của hệ tim mạch và rối loạn chuyển hóa.
• Giới tính: Nam giới thường có tỷ lệ mắc tăng huyết áp cao hơn phụ nữ trong độ tuổi trung niên (trước 55 tuổi). Sau mãn kinh, tỷ lệ ở nữ giới tăng lên và gần tương đương nam giới do giảm hormon estrogen – yếu tố giúp bảo vệ tim mạch.

Yếu tố có thể thay đổi

• Chế độ ăn uống
  • Tiêu thụ quá nhiều muối (natri trên 5g/ngày) khiến cơ thể giữ nước, làm tăng thể tích máu và áp lực trong mạch.
  • Thiếu kali trong khẩu phần ăn cũng ảnh hưởng đến cân bằng điện giải, khiến mạch máu co hẹp.
  • Ăn nhiều chất béo bão hòa và thực phẩm chế biến sẵn làm tăng cholesterol xấu, thúc đẩy xơ vữa động mạch – nguyên nhân gián tiếp gây tăng huyết áp.
• Lối sống
  • Ít vận động thể chất khiến tim và mạch máu giảm khả năng thích nghi.
  • Hút thuốc lá làm co mạch, tổn thương nội mạc mạch máu.
  • Uống rượu bia thường xuyên kích thích thần kinh giao cảm, làm tăng nhịp tim và huyết áp.
• Thừa cân, béo phì: Khi chỉ số BMI ≥25 kg/m², cơ thể có xu hướng giữ natri và tăng hoạt động thần kinh giao cảm, khiến huyết áp tăng. Mỡ tích tụ quanh bụng (béo bụng) còn làm giảm độ đàn hồi của mạch máu.
• Căng thẳng tâm lý: Stress kéo dài, thiếu ngủ, áp lực công việc khiến cơ thể tiết nhiều hormone adrenaline và cortisol, làm co mạch, tăng nhịp tim và tăng huyết áp tạm thời. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể trở thành tăng huyết áp mạn tính.
• Các bệnh lý nền: Người mắc đái tháo đường, bệnh thận mạn tính, rối loạn lipid máu hoặc hội chứng chuyển hóa thường có nguy cơ cao do rối loạn chức năng nội mạc mạch và tích tụ mảng xơ vữa.

Xem thêm: 13 nguyên nhân gây huyết áp cao mà bạn cần biết

Đối tượng nguy cơ bị tăng huyết áp

Các đối tượng có nguy cơ cao bị tăng huyết áp bao gồm:

• Người lớn tuổi: Thành mạch máu dần mất đàn hồi theo thời gian, khiến huyết áp tăng. Từ sau 60 tuổi, nguy cơ cao gấp đôi so với người trẻ.
• Người có tiền sử gia đình: Di truyền làm tăng khả năng mắc bệnh do ảnh hưởng đến chuyển hóa muối, lipid và hormone điều hòa huyết áp.
• Người thừa cân, béo phì: Trọng lượng dư thừa làm tăng gánh nặng cho tim, đặc biệt là người có mỡ bụng cao.
• Chế độ ăn nhiều muối, ít kali: Ăn mặn, ít rau củ quả khiến cơ thể giữ nước và khó kiểm soát áp lực máu.
• Người hút thuốc, uống rượu bia: Nicotine và cồn gây co mạch, tăng nhịp tim và làm tổn thương thành mạch.
• Người ít vận động: Thiếu hoạt động thể lực khiến tim yếu, mạch kém đàn hồi, tăng sức cản mạch máu.
• Người thường xuyên căng thẳng, mất ngủ: Stress và thiếu ngủ làm tăng hormone cortisol, adrenaline, dẫn đến huyết áp cao kéo dài.

Chẩn đoán bệnh tăng huyết áp

Chẩn đoán tăng huyết áp thường dựa trên việc  bằng máy đo huyết áp. Để có kết quả chính xác, nên đo huyết áp vào các thời điểm khác nhau trong ngày và trong nhiều ngày liên tiếp. Các bước chẩn đoán thường bao gồm:

1. Đo huyết áp: Đây là bước cơ bản và quan trọng nhất. Việc đo huyết áp được thực hiện bằng máy thủy ngân, điện tử hoặc thiết bị theo dõi huyết áp 24 giờ (Holter huyết áp). Hai chỉ số được ghi nhận là:

• Huyết áp tâm thu (SBP): Áp lực máu khi tim co bóp.
• Huyết áp tâm trương (DBP): Áp lực máu khi tim thư giãn.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), người trưởng thành được xem là bị tăng huyết áp khi SBP ≥ 140 mmHg hoặc DBP ≥ 90 mmHg, qua ít nhất hai lần đo khác nhau. Người bệnh nên đo huyết áp nhiều thời điểm trong ngày, trong 3–7 ngày liên tiếp để có kết quả chính xác, đồng thời tránh đo ngay sau khi vận động mạnh hoặc uống cà phê.

2. Xét nghiệm máu và nước tiểu: Nhằm đánh giá toàn diện tình trạng sức khỏe và các yếu tố nguy cơ đi kèm. Bác sĩ thường kiểm tra:

• Đường huyết, mỡ máu: phát hiện đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu.
• Chức năng thận: qua chỉ số creatinine, ure, protein niệu để phát hiện sớm tổn thương thận do huyết áp cao.

3. Điện tâm đồ (ECG): Điện tâm đồgiúp kiểm tra hoạt động điện của tim, phát hiện phì đại thất trái, rối loạn nhịp hoặc thiếu máu cơ tim, là những biến chứng thường gặp ở người tăng huyết áp lâu năm.

4. Siêu âm tim: Siêu âm tim cho phép quan sát cấu trúc và chức năng co bóp của tim, phát hiện dày thành tim, giãn buồng tim hoặc hở van tim – những dấu hiệu cho thấy tim đang chịu áp lực kéo dài.

5. Một số kiểm tra bổ sung: Trong trường hợp nghi ngờ hoặc khó xác định, bác sĩ có thể chỉ định đo huyết áp liên tục 24 giờ (ABPM) để loại trừ hiện tượng tăng huyết áp áo choàng trắng, hoặc thực hiện siêu âm Doppler mạch, chụp CT/MRI nếu nghi ngờ tổn thương mạch máu não, thận hay động mạch chủ.

Phòng ngừa bệnh tăng huyết áp

Tăng huyết áp là bệnh mạn tính nhưng có thể phòng ngừa tăng huyết áp hiệu quả nếu bạn duy trì lối sống khoa học và kiểm soát các yếu tố nguy cơ sớm. Dưới đây là những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh:

• Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh: Giảm lượng muối ăn xuống dưới 5g mỗi ngày, ưu tiên thực phẩm tươi, hạn chế đồ chế biến sẵn. Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, các loại đậu, đồng thời giảm tiêu thụ thực phẩm chứa chất béo bão hòa, đường và cholesterol.
• Tập thể dục đều đặn: Dành ít nhất 30 phút mỗi ngày để vận động, như đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe hoặc tập yoga. Việc tập luyện thường xuyên giúp tăng cường tuần hoàn, ổn định huyết áp và giảm căng thẳng.
• Giữ cân nặng hợp lý: Người thừa cân hoặc béo phì có nguy cơ cao mắc tăng huyết áp. Chỉ cần giảm 5–10% trọng lượng cơ thể cũng có thể giúp hạ đáng kể huyết áp.
• Hạn chế rượu bia và không hút thuốc lá: Cồn và nicotine làm tổn thương thành mạch, làm tăng huyết áp và nguy cơ bệnh tim mạch. Ngưng hút thuốc giúp cải thiện sức khỏe tim mạch chỉ sau vài tuần.
• Kiểm soát căng thẳng: Stress kéo dài có thể khiến huyết áp tăng cao. Hãy áp dụng các kỹ thuật thư giãn như thiền, hít thở sâu, nghe nhạc nhẹ hoặc tham gia các hoạt động bạn yêu thích để duy trì tinh thần tích cực.
• Ngủ đủ giấc: Giấc ngủ kém chất lượng có thể làm tăng huyết áp. Hãy ngủ từ 7–8 tiếng mỗi đêm và giữ lịch ngủ đều đặn.
• Theo dõi huyết áp định kỳ: Đo huyết áp ít nhất mỗi 6 tháng một lần nếu bạn khỏe mạnh, hoặc thường xuyên hơn nếu có yếu tố nguy cơ. Việc theo dõi thường xuyên giúp phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.

Kiểm tra và theo dõi sức khỏe định kỳ

Bên cạnh lối sống lành mạnh, theo dõi huyết áp thường xuyên giúp phát hiện sớm tình trạng bất thường:

• Người trưởng thành khỏe mạnh: Nên đo huyết áp 2 năm/lần từ sau tuổi 18.
• Người có yếu tố nguy cơ cao (như béo phì, hút thuốc, ít vận động, chế độ ăn mặn…): Nên kiểm tra huyết áp mỗi 6–12 tháng.
• Người có tiền sử gia đình tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch: Nên bắt đầu đo huyết áp từ 25 tuổi và duy trì kiểm tra định kỳ hàng năm.
• Khi có dấu hiệu như đau đầu, chóng mặt, tim đập nhanh, mờ mắt, nên đo huyết áp ngay và đi khám bác sĩ để được đánh giá chính xác.

Xem thêm:

• Những món ăn tốt cho người cao huyết áp: Hỗ trợ huyết áp ổn định
• Thực phẩm nên tránh nếu bạn bị tăng huyết áp
• Người bị cao huyết áp nên uống gì để phòng ngừa và hỗ trợ điều trị hiệu quả?

Điều trị tăng huyết áp như thế nào

Điều trị tăng huyết áp thường bao gồm việc thay đổi lối sống và sử dụng thuốc. Các thuốc điều trị tăng huyết áp thường được sử dụng bao gồm:

• Thuốc lợi tiểu: Giúp cơ thể loại bỏ muối và nước, giảm áp lực máu.
• Thuốc chẹn beta: Giảm nhịp tim và giảm áp lực máu.
• Thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors) hoặc thuốc chẹn thụ thể Angiotensin: Giúp giãn mạch và giảm áp lực máu.
• Thuốc chẹn canxi: Giảm lượng canxi vào tế bào cơ tim và mạch máu, giúp giãn mạch.
• Thuốc chẹn alpha: Giảm co thắt mạch máu và giảm áp lực máu.

Bác sĩ sẽ quyết định loại thuốc và liều lượng phù hợp nhất cho bạn dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể. Ngoài ra, điều quan trọng là bạn cần tuân thủ đúng chỉ định của bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc hoặc thay đổi liều lượng.

Những câu hỏi thường gặp (FAQs) về bệnh tăng huyết áp

1. Làm sao để biết mình bị tăng huyết áp?

Cách duy nhất để xác định bạn có bị tăng huyết áp hay không là đo huyết áp bằng máy đo chuyên dụng. Một người được chẩn đoán tăng huyết áp khi chỉ số huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên, được đo trong ít nhất hai lần khác nhau. Trong nhiều trường hợp, bệnh không gây ra triệu chứng rõ ràng, nhưng một số người có thể gặp đau đầu, chóng mặt, mờ mắt, tim đập nhanh, khó thở hoặc chảy máu cam. Do đó, việc kiểm tra huyết áp định kỳ là cách tốt nhất để phát hiện sớm tình trạng này.

2. Huyết áp cao bao nhiêu thì gây đột quỵ?

Đột quỵ thường xảy ra khi huyết áp tăng đột ngột lên mức rất cao, đặc biệt là từ 180/120 mmHg trở lên. Khi huyết áp vượt quá ngưỡng này, mạch máu trong não có thể bị vỡ hoặc tắc nghẽn, gây ra xuất huyết não hoặc nhồi máu não. Đây là tình trạng cấp cứu y tế nguy hiểm, đòi hỏi người bệnh phải được đưa đến bệnh viện ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu như đau đầu dữ dội, yếu liệt nửa người, nói ngọng, mờ mắt hoặc mất ý thức.

3. Làm gì khi bị tăng huyết áp đột ngột?

Khi huyết áp tăng cao bất ngờ, người bệnh cần giữ bình tĩnh, ngồi nghỉ ở nơi thoáng mát và đo lại huyết áp để xác định mức độ tăng. Nếu đã được bác sĩ kê đơn thuốc hạ huyết áp, có thể uống theo chỉ định nhưng tuyệt đối không tự ý dùng thuốc khác hoặc áp dụng các biện pháp dân gian chưa được kiểm chứng. Trong trường hợp huyết áp vượt quá 180/120 mmHg kèm các triệu chứng như đau ngực, khó thở, choáng, buồn nôn hoặc mất ý thức, cần gọi cấp cứu 115 hoặc đến bệnh viện ngay để được xử trí kịp thời.

4. Bệnh tăng huyết áp có chữa khỏi được không?

Hiện nay, tăng huyết áp chưa thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có thể kiểm soát hiệu quả nếu người bệnh tuân thủ phác đồ điều trị và thay đổi lối sống phù hợp. Việc dùng thuốc hạ huyết áp đúng liều, kết hợp chế độ ăn uống lành mạnh, tập luyện thường xuyên, ngủ đủ giấc và tránh căng thẳng sẽ giúp duy trì huyết áp ổn định. Nhiều người bệnh nếu kiểm soát tốt có thể sống khỏe mạnh, làm việc bình thường và ngăn ngừa được biến chứng trong thời gian dài.

5. Người mắc bệnh tăng huyết áp sống được bao lâu?

Tuổi thọ của người bị tăng huyết áp phụ thuộc phần lớn vào khả năng kiểm soát huyết áp và mức độ tuân thủ điều trị. Nếu huyết áp được kiểm soát ổn định, duy trì lối sống khoa học và thăm khám định kỳ, người bệnh có thể sống thọ và khỏe mạnh tương tự người bình thường. Ngược lại, việc bỏ thuốc, ăn mặn, hút thuốc lá, uống rượu bia thường xuyên hay ít vận động sẽ làm tăng nguy cơ biến chứng như đột quỵ, suy tim và suy thận, khiến tuổi thọ giảm đáng kể. Việc phát hiện sớm và kiểm soát huyết áp đúng cách là yếu tố then chốt giúp kéo dài tuổi thọ và nâng cao chất lượng cuộc sống.